Kumbukumbu za Mauaji ya Wagalla: Tukio Lililosahauliwa katika Historia ya Kenya
Miaka arobaini na moja imepita tangu moja ya matukio ya kutisha na ya kusikitisha zaidi kutokea katika historia ya Kenya. Tarehe 10 Februari 1984, kile kilichoitwa operesheni ya usalama ya serikali ya kudhibiti migogoro ya koo katika Kaskazini Mashariki ya nchi kiligeuka kuwa mauaji ya kikatili yaliyosababisha maelfu ya vifo. Mauaji ya Wagalla yamebaki kuwa kumbukumbu ya maumivu, ukimya, na ukosefu wa haki unaoendelea kuumiza roho za waathirika hadi leo.
Wakati huo, eneo la Kaskazini Mashariki lilikuwa katika hali ya mvutano mkubwa. Koo za Degodia na Ajuran zilikuwa zimeingia kwenye migogoro ya kulipizana visasi. Serikali ya Kenya iliamua kupeleka jeshi na polisi kwa lengo la kukusanya silaha haramu na kurejesha amani. Wanaume wengi wa kabila la Degodia waliambiwa wajitokeze katika kiwanja cha ndege cha Wagalla, nje kidogo ya mji wa Wajir, kwa ajili ya kile kilichoitwa “mkutano wa amani.”
Lakini walipofika, hali ilibadilika ghafla. Mashuhuda walieleza kuwa walizungukwa na wanajeshi waliokuwa na silaha nzito. Waliwaamuru wavue nguo na walazimishwa kulala juu ya lami chini ya jua kali. Waliwaondolea chakula na maji, na waliamriwa kubaki hapo kwa siku kadhaa. Wale waliotaka kuinuka walipigwa, wengine walipigwa risasi papo hapo. Jua la jangwani lilikuwa kali mno, na walioishi waliona miili ya wenzao ikikauka na kufa polepole.
Baada ya siku kadhaa za mateso, mamia — au pengine maelfu — walikuwa wamefariki. Serikali ilitoa taarifa rasmi ikisema kuwa watu 57 tu waliuawa, lakini mashuhuda na mashirika ya haki za binadamu walipinga takwimu hizo. Tafiti na ushahidi wa baadaye zilionyesha kuwa idadi ya waliouawa inaweza kufikia zaidi ya 5,000. Miili mingi haikupatikana kamwe, na familia nyingi hazikuwahi kujua mahali walipozikwa wapendwa wao.
Baada ya tukio hilo, serikali ilizuia vyombo vya habari kuripoti. Waandishi wa habari walionywa wasiende eneo la tukio, na wale walioripoti walitishwa au kukamatwa. Kwa miaka mingi, simulizi la Wagalla lilibaki kuwa siri ya hofu — likihifadhiwa katika mioyo ya manusura na wapendwa wao waliobaki.
Ni hadi mwaka 2011 hadi 2013, kupitia Tume ya Ukweli, Haki na Maridhiano (TJRC), ndipo waathirika walipata nafasi ya kuelezea hadithi zao hadharani. Walieleza kwa machozi jinsi walivyoshuhudia ndugu zao wakifa, wengine wakiteswa hadi kufa, na wanawake wakipoteza waume zao bila mazishi. Ripoti ya TJRC ilihitimisha kuwa mauaji ya Wagalla yalikuwa operesheni ya kijeshi isiyo halali, iliyopangwa kwa makusudi na kuvunja haki za binadamu kwa kiwango kikubwa.
Tume hiyo ilipendekeza serikali iombe msamaha rasmi, ichukue hatua za kisheria dhidi ya waliohusika, na ilipe fidia kwa familia za waathirika. Pia ilipendekeza eneo la Wagalla litambuliwe kama kumbukumbu ya kitaifa ya historia ya mateso hayo. Hata hivyo, hadi leo, mapendekezo hayo hayajatekelezwa. Serikali haijawahi kutoa msamaha rasmi, hakuna aliyehukumiwa, na fidia bado ni ahadi hewani.
Kila mwaka mwezi Februari, manusura na familia zao hukusanyika katika kiwanja hicho cha ndege cha Wagalla. Wanafanya maombi, kuwasha mishumaa, na kukumbuka ndugu zao waliopotea. Kwao, hiyo ndiyo njia pekee ya kuendeleza ukumbusho wa wale waliopotea. “Kila mwaka tunakumbuka watu wetu, lakini kila mwaka serikali inatusahau,” anasema mzee mmoja aliyenusurika. “Tunataka haki kabla hatujaondoka duniani — si maneno matupu.”
Kwa wakazi wa Wajir, kumbukumbu ya Wagalla si historia ya zamani, bali ni jeraha hai. Wanaona ni wajibu wa taifa kukubali ukweli ili uponyaji uweze kuanza. Bila uwazi na uwajibikaji, kumbukumbu za mauaji haya zitaendelea kuliandama taifa.
Leo hii, kiwanja cha ndege cha Wagalla kimejaa vumbi na kimya. Lakini kwa familia zilizopoteza wapendwa wao, ni ardhi takatifu — mahali ambapo machozi na maumivu havijawahi kukauka. Wanaendelea kudai haki, wakisisitiza kuwa “Kamwe tena” haipaswi kuwa kauli mbiu tu, bali ahadi halisi ya taifa linalojifunza kutokana na makosa yake.
